پټه خزانه


د ۱۹۳۵م په پېل، د افغانستان نامتو مورخ او څېړونکی، علامه عبدالحی حبیبي د هند په سفر، د کوټې په بازار کې د پښین یو شاعرعبدالعلي اخونزاده سره ولیدل چې هلته يې د طبابت دکان و.
علامه حبیبي لیکي، ” زه د کندهار د طلوع افغان مدير وم او زما اخبار به علامه عبدالعلي ته استول کېدی. ده چي زه وپېژندلم، په ډېره مينه یې پرتندي مچ کړم او ما د ده سره لومړی پلا وکتل او د زړه خواله مو سره وکړه.”
بیا څلور کاله وروسته، عبدالعلي اخونزاده حبیبي صیب ته پيغام واستاو، ” چي ده د پښتو يوه قديمه نسخه موندلې ده او که د هغې د چاپولو امکان د قندهار په مطبعه کي وي، نو به یې دی را واستوي.”
خوحبیبي صیب دومره مصروف و چې ۷ کاله نور هم واوړیدل او هغه قدیمه نسخه ده و نه لیده. په ۱۳۲۲ش په سپرلي کې علامه حبیبي د پښتو ټولنې د مشر په توګه، کوټې ته لاړو، اخونزاده نه يې هغه زوړ کتاب واخیستو نو هغه ورته وویل چې، ” ګران کتاب دی، حواشي او توضيحات غواړي، بايد داسي چاپ شي، چي هر څوک په وپوهېدلای يي.”
علامه حبیبي څه موده دا کتاب ولوستلو او د مانا، وضاحت، لمن لیکونو او فارسي ژباړې سره په ۱۳۲۳ ه کې د پښتو ټولنې له خوا د “پټه خزانه” په نوم چاپ کړو. خو په هغه نسخه د عبد العلي نوم نه و. د حبیبي صیب وېنا وه چې اخونزاده د خاصو مصلحتونو له کبله په کتاب خپل نوم نه غوښتو او دی پخپله هم په سبب نه پوهیدو.
په پټه خزانه کې د ۱۰۰ ه نه واخلې تر ۱۱۰۰ ه پښتو شعر او د شاعرانو ذکر او د دوی د شعر بیلګې راټولې وې. د پښتو لوستونکي ورته لیواله شول، ناقدینو کتاب ولوستلو، تبصرې او لیکنې پرې وشوې.
د یو پخواني متن د اصلیت معلومولو څو لارې دي. یوه دا چې د ژبې څو ټکي په نښه کېږي او د هغه وخت مروجې ژبې سره يې په تله کې ږدي. دویمه، په متن کې تاریخي پیښو ته پام کېږي چې پکې د ځایونو او باچاهانو نومونه یاد شوی وي. دریمه د مسودې کاغذ او د هغې رنګ په کیماوي موادو کتلې شي چې دا پخواني دي او که نوي.
په ۱۹۴۵م کې یو برطانوي پوځي، ژبپوهه او استاد ” ډېوډ نیل میکنزي” پټه خزانه جعل وبلله. د ناروې مورګینسټرین وایي چې “دغه اثار زیات جدي ژبني او تاریخي مسایل را پورته کوي. د هغوی د حل لپاره پکارده چې دا مسوده ” فلالوجیکي پلټنو” ته وړاندې شي.” فلالوجي د الفاظ اصل یا ریښه معلومول وي.
حبیبي صیب لیکي چې په ۱۳۲۴ ش کله چې مارګنسټرن کابل ته راغی نو ” ما د دغه کتاب په باب له ده څخه چي چاپي نسخه مې د مخه ورلیږلې وه، د نظرغوښتنه وکړه، ده ځواب راکړ، زما مطالعه په پښتو ژبه کي تر دې حده نه ده رسېدلی چي پر ادبیاتو او د شعر پر سبکونو او د تحول پر ادوارو يې څه ووایم.” خو وروسته مارګنسټرن د پټې خزانې په اړه لیکي چې که د دې ” اصالت ومنل سی نو هغه زوړ شعر چي محمد هوتک يې وخت تعین کری د شک وړ دی، ځکه د راورټي په قول شیخ ملي د یوسفزو تاریخ په ۸۲۰ق کښلی دی او تر دې زیات موږ خبر نه یو.”
د ۱۹۸۰م په لسیزه کې د هرات یو فارسي ژبې لیکوال او څېړونکي ” نجیب مایل دا جعل وګڼله. په ۱۹۸۸م کې د پښتو شاعر او څېړونکی قلندرخان مومند، ” یوه وړه رساله “پټه خزانه فی المیزان”کې په تاریخي حوالو دا نسخه جعل وبلله. دا چې محمد هوتک “ورځ وه د جمعې ۱۶ د جمادي الثاني سنه وه ( ۱۱۴) هجري” لیکلی ده چې په دغه نېټه د ګل (دوشنبې) ورځ وه. ما پخپله دا نېټه د ګوګل کلینډر(جنتري) کې چیک کړه نو د هوتک نېټه پکې سمه ښکاري. د بي بي سي یو همکار ته مې وویل نو هغه هم ” ډېټ کنورټر” نه د جمعې ورځ پیدا کړه. خو ناقدانو د پټې خزانې ژبه د هغه عصر نورو شاعرانو سره پرتله کړه او ځینې توري يې نوي وګڼل. په متن کې د پښتو “ځ” او “ڼ” توري په ۱۹۳۶م کې افغانستان کې رواج شول. په پټه خزانه کې ” ښکارندوی” د غور د شهاب الدین یو درباري په خپل شعر کې د اباسین لپاره د ” اټک” نوم یادوي چې په لومړي ځل ۱۶ پېرۍ کې اکبر باچا په تاریخ کې ولیکل شو. دا اعتراض ممکن سم نه وي ځکه د ځایونو نومونه ولس کې پخوا نه مشهور وي او په لومړي ځل د لیکلو دا مطلب نه دی چې اکبر دا نوم له ځانه جوړکړو.
په پټه خزانه کې د ملتان د لودي پښتنو خبره مشکوک وه. برطانوي ژبپوهه او د پښتو قاموس لیکوال، ایچ. جی. راورټي لیکي چې ” لودي” د ۱۷ پېړۍ مورخ قاسم فرشته یوه املایي تیروتنه وه چې د عربي “لوی” نوم يې لودي کړو. د ۱۰ پېړۍ عرب درې مورخین، ابن حوقل، استخري او مسعودي په لیکنو کې د ملتان حاکمان د قریش عثمان بن لاوي، بن غالب له ټبر وو. ابن حوقل په ۹۷۷م کې د ملتان امیرته قریشي لیکي. مسعودي په ۹۱۲م کې ملتان ته لاړو او وایی چې هلته قریش عرب واکمن وو. د ۹۸۲ م لیکل شوی حدود العالم هم وایي چې د ملتان حاکم قریش و.
ستونزه دا ده چې پټه خزانه د اصل نسخې لیکلی کاپي ده چې له هغې اخیستل شوی ” عکسي کاپي” خلک لیدای شي. قلندرمومند بیا بیا د دې ” فیک سیمیلي” یادونه کوي.
بیا په کابل کې ځینو مدافعینو وویل چې اصل ” پټه خزانه” په مجارستان (هنګري) کې د علومو اکیډمۍ په ” آرمن ویمبری” کلکشن کې پرته ده. او دا چې ښاغلي ویمبری د پټې خزانې نسخه په ۱۸۵۹م کې د هرات سردار یعقوب خان نه ترلاسه کړې وه. د پیښور پوهنتون د سیمه اییز مطالعاتو د مرکز استاد جمعه خان صوفي په ۲۰۱۳م کې د هنګري د علومو اکیډمۍ ویمبری کلکشن مشر نه په ایمیل کې د خپل کتابتون لپاره د پټې خزانې یو نقل وغوښتو. په ۱۴ جنوری ۲۰۱۳م د کلکشن مشر ورته په جوابي ایمیل کې وویل چې کله نا کله ورته د دغې مسودې په اړه لیکونه راځي نو نه پوهېږي چې د دې سرچینه چیرته ده. هغه معذرت وکړو چې ” د دغه جعل په حل کولو کې مرسته نشو کولې.”
په کندهار کې د هوتک ټبر وروستی حاکم شاه حسین په ۱۷۲۵م کې په ګدۍ کیناستو. دی د پښتو شاعر او خپل کتابتون يې لرلو. تر ۱۳ کاله واکمن او دربار ته به يې لیکوالان او شاعران راتلل. ښایي محمد بن داود هوتک هغه وخت کاتب یا د کتابتون مدیر و. هوتک باچاهان لوستي خلک وو او د دې امکان شته چې شاه حسین د پخوانیو شاعرانو د تذکرې ( کیټلاګ) فرمایش کړی وي. د اصفهان او ډېلي دربارونو نه لوستي خلک کندهار ته هم تلل راتلل. د هغه وخت په افغانستان کې لیکل شوي قران او د دیني کتابونو پاڼې کله نا کله اروپا کې سر راښکاره کړي.
د علامه حبیبي ټول ژوند په څېړنه او لیکنه تیر شو او د هغه معلومات زما په شان طالب علمانو ته یو غنیمت دی. خو په پټه خزانه تنقید د حبیبي صیب شخصیت ته سپکاوی نه دی. د نړۍ په نورو ملکونو کې هم دغسې مشکوک مسودې شته چې د هغه ځای د ادبي پانګې په توګه مطالعه کېږي. پوښتنه دا ده چې که د پټې خزانې متن جعلي و نو دا کله ولیکل شو. نیل میکنزي وایي چې دا به د کشف نه لږ وړاندې لیکل شوی وي او دلیل يې هم هغه د پښتو دوه توري “ځ” او “ڼ” دي. خو د پټې خزانې مدافعین وایی چې ممکن دغه دواړه توري له دغه مسودې اخیستل شوی وي.
د فی المیزان لومړۍ رسالې نه وروسته، قلندر مومند د پښتو ټولنې له خوا د پټې خزانې دوې نورې چاپ شوي نسخې ولوستلې. ” فی المیزان کې نور معلومات ورزیات شول چې پکې د یو یو شاعر، شعر د هغه وخت له نورو شاعرانو سره پرتله کړو. د قلندر مومند د پښتو ادب او د پخوانو شاعرانو په اړه معلوماتو کې څاری نه لري. د ده فی المیزان پخپله د هغه د علمیت یوه بیلګه ده. تر څو چې علامه حبیبي او قلندر مومند ژوندي وو، د پټې خزانې په اړه د لیکنو ژبه ادبي او منطقي وه. خو اوس په پښتو ادبي نړۍ کې خلک په دوو ډلو ویشلي دي چې یو يې “پټه خزانه” جعل ګڼي او بله ډله يې په دفاع کې په ښکنځلو سر شي. په سوشل میډیا کې د نالوستو شمیره زیاته ده. که څوک غواړي چې د دغه کتاب اصالت معلوم کړي نو باید د پښتو ادب، شعر او د دې تاریخ سره مکمل اشنا وي. هغه څېړنې چې په پټه خزانه شوي دي، د دې ژبې په غني کولو کې لوی رول لوبوي. په ادب کې د ” ډکټاټورۍ” ځای نشته، یواځې علم او منطق پکار وي.
اوس د نوی ټکنالوجي سره جعل ته اړتیا نشته او بې له څه تعصب په دغه کتاب ځان پوهه کړو. د افغانستان څېړونکی او لیکوال پروفیسر عبد الخالق رشید وایی چې، ” که حبیبی جعل کولای نو افغانستان په تاریخ کې به یی هم داسې جعل ته کار کړی وای، برعکس هلته لوی عالم او مورخ دی، کله چې پټه خزانه تصحیح کوي، د هغې په اړه بیا جعل کار یادیږي ؟” دی وایی چې، ” ترهغو چې علامه حبیبي ژوند وای ولي دومره ډیر سوالونه نه رامنځ ته کیدل ؟ څرګنده ده چې هغه په دغه اړه خپل ځواب درلود. اوس چې هغه نشته او افغانستان هم د بی اتفاقیو مرکزشوی دی طبعآ به داسې سوالونه پیدا کیږي چې هغه به د علم او منطق پرځای د تعصب پرتله تلو، چې دا کار د علمي نقد له اصولوسره برابره خبرنه ده.
په دې وروستیو کې مې په سوشل میډیا ولوستل چې استاد حبیب الله رفیع یو بل لرغونی کتاب هم موندلی دی چې د هغه په وېنا، ” د پټې خزانې تر تاليف مخکي په ۱۰۰۹ ه. ق کال کي تاليف سوی دئ.” دا فارسي کتاب يو پښتون ليکوال کښلی او داسې موضوعات هم لري چي په پټه خزانه کي لنډ لیکل شوي دي.
که دا کتاب په ریښتیا اصل مسوده وي نو ممکن دا ستونزه ورباندې حل شي.
صفیه حلیم
سرچینې
۱.پټه خزانه. د محمد هوتک بن داود. د پوهنې وزارت. دوهم چاپ. ۱۳۳۹ هجری شمسی.
۲.د پټي خزانې د څلرم چاپ سریزه. علامه عبد الحۍ حبیبي. شل مقالې. نهمه برخه. ټولونکی مطیع الله روهیال. د علامه رشاد خپرندویه تولنه. ۲۰۰۷م
۳. پټه خزانه فی المیزان. قلندر مومند. د چاپځاې. کوهاټ روډ. ۱۹۸۸م.
۴. پټه خزانه د تاریخ په تله کې. جمعه خان صوفی. صوفی خپرونی. چاپ نېټه نامعلوم.
۵. پروفیسرعبد الخالق رشید. څېړونکی او د ادبیاتو استاد. بریښنا لیک. ۳۱ دسمبر ۲۰۲۰.

2 Comments

Add a Comment
  1. Salamuna,

    With your permission, we will include your article in the patakhazana.com. We are building this site and need material.

    Thanks You,
    Abdullah

    1. سمه ده.

Leave a Reply to Abdullah Ayazi Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *